Հայարփի

Archive for the ‘Գիտաղբիւր’ Category

 Քրիստոնեայ – Քրիստոսի  աշակերտ

 Քրիստոս – ա) Օծուած . բ)Ոսկի

 Յիսուս Քրիստոս- Աստուծոյ  Որդին

Դաւիթ – Սիրելի, սիրեցեալ

Մեսիա – Օծեալ ,Քրիստոս , Փրկիչ

Միածին – Հայր Աստուծմէ  Ծնած ( Յիսուս  Քրիստոս)

Մարիամ – Լուսաւորեալ. բ) պարկեշտ  համեստ  կին.  գ) աղախին  ( ծառայ )

Ալէլուիա – Օրհնեցէ՜ք   տէրը

Օ՜րթի – Ոտքի  ելէ՛ք

Պռօսխումէ – Ուշադրութիւն  ընե՛նք

Ծաղկազարդ – Քրիստոսի   Երուսաղէմ  հանդիսական մուտքը:Հաւատացեալները   իրենց   հագուստները ճամբուն վրայ կը փռէին, ձիթենիի  եւ  արմաւենիի ոստեր բռնածտ ուրախութեամբ  կ’աղաղակէին.  

«Ովսաննա՛, Դաւիթի որդին, օրհնեալ ըլլայ  ան  որ Աստուծոյ  անունով  կու  գայ»:

Ովսաննա՛ – Գովեցէ՛ք  տէրը

Ցիթենի – Ցիթապտուղի ծառ

Արմաւենի – Հսկայ տերեւներով պտղատու ծառ մը (հուրմայ )

ԱՒԱԳ  ՕՐԵՐ – Ծաղկազարդին  յաջորդող  Երկուշաբթիէն  մինչեւ  Ս. Զատիկ  տեւող  շրջանը, կը կոչուի  «Աւագ  կամ  Մեծ  Շաբաթ»:  

Որովհետեւ, այդ օրերուն  Եկեղեցին  կը յիշատակէ, Յիսուսի  երկրաւոր կեանքին վերջին  ընթրիքը, մատնութիւնը, չարչարանքը, խաչելութիւնն  ու  թաղումը: 

Ղենջակ – ա) Մէջքին  փաթթուող  լաթ. բ) տեսակ մը Եկեղեցական գոգնոց.  գ) Անձեռոց, սրբիչ

Ոտնլուայ – Յիսուս, վերջին ընթրիքէն առաջ ՝  խոնարհութեան օրինակ մը տալու համար, ղենջակ մը կապեց  մէջքին  եւ սկսաւ իր աշակերտներուն  ոտքը  լուալ եւ ղենջակով  սրբել: Յետոյ ըսաւ.

  -Գիտէ՞ք  ի՞նչ  ըրի  ձեզի. դուք զիս  Վարդապետ  եւ  Տէր  կը կոչէք. այնպէս  ալ եմ: Ուրեմն  ես  ձեզի  օրինակ տուի, դուք ալ նոյնը  ըրէ՛ք:

Յարութիւն առնել – Մեռեալի մը վերստին կենդանանալը  (Յիսուս  Յարութիւն առաւ )

Զատիկ – Քրիստոնեաներուն  Մեծ  Տօնը. Ի  յիշատակտ Յիսուսի  Յարութեան 

Համբարձում – Զատիկէն  40  օր ետքտ  Ձիթենեաց   Լերան  վրայ, Յիսուս  մարմնով  երկինք  բարձրացաւ , առաքեալներուն  աչքին  առջեւ: 

Այդ  լեռը  յետագային  կոչուեցաւ՝   « Համբարձման  Լեռ » : Յիսուսի երկինք բարձրանալուն  եւ  իր Հօրը  աջ կողմը  նստելուն  յիշատակի  օրն  է  ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԸ:

ԾԱՂԻԿՆԵՐՈՒ   ԱՇԽԱՐՀԷՆ

                  Ընկերոջս քեռայրըտ ծաղկեմշակութեամբ կը զբաղի: Ամէն  անգամ, որ ընկերուհիիս հետ տեսակցինք,զիս կը ստիպէ որպէսզի քեռայրին պարտէզը երթանք: Ան շատ լաւ գիտէ իմ սէրս  ու  հետաքրքրութիւնս  ծաղիկներուն  նկատմամբ:                 Անցեալ  օր աշխատութիւններս  մէկդի  թողուցի  ու  հեռախօսով  զինքը  փնտռեցի. Ըսելու համար թէ՝ քեռայրին  պարտէզը  այցելել կը  փափաքէի: Բարեբախտաբար  ինք  ալ  յարմարութիւն  ունէր…: Հապճեպով  պատրաստուեցանք  ու  զիրար  գտանք նաւամատոյցին մօտ: Երկուքս  ալ անհամբեր  էինք. ծովային  հանրաշարժով  ճամբորդեցինք  եւ  կանուխէն  հասանք  քեռայրին  պարտէզը: Ընկերուհիս  ինծի  ծանօթացուց՝  քեռայրը  որուն  անունը «Լամպօ»  էր:             Պարոն  Լամպոն  սիրով  բոլոր  ծաղիկներուն  մասին  տեղեկութիւններ  տուաւ: Զմայլեցայ  իր  տքնաջան   աշխատութեան վրայ. վստահ  եղէ’ք,  որ  դիւրին  գործ  մը  չէր  իր  ըրածը…: Աւելի  վերջ  մեզ  առաջնորդեց  իր գրասենեակը. Հոն  դեռ  կը խօսակցէինք՝ ծաղիկներուն  մասին, պատէն  կախուած   ցանկ  մը նշմարեցի  եւ հետաքրքրութիւնս  յայտնեցի  իրեն: «Այդ  ցանկը  ծաղիկներուն  խորհրդանշաններն  են» ըսաւ: Վայրկեանական  ծոցատետրս  հանեցի  ու  գրի  առի կարգ  մը  ծաղիկներուն  խորհրդանշանները. Անոնք  օր մը անպայման  ինծի  պէտք  պիտի  ըլլային…: Շնորհակալ  եղայ  Պրն. Լամպոյին:

             Կ’ուզեմ  ձեզի  ալ  հաղորդել անոնք. Դուք  ալ  ծաղիկներու  տեսակներէն  օգտուելով  ձեր  զգացումները  կրնաք  յայտնել  ուրիշներուն:      

                Վարդան Մամիկոնեան Հայ զօրավար մըն էր:  451  թուականին Պարսիկներուն դէմ  պատերազմեցաւ,  պաշտպանելու համար Հայ կրօնքն ու Հայրենիքը:

         Պատերազմը տեղի ունեցաւ Ավարայրի դաշտին մէջ Տղմուտ Գետին եզերքը:

         Հայ ժողովուրդը այսօր սիրով ու հպարտութեամբ կը յիշէ Անոր անունը:

         Հինգշաբթի օր Վարդանանց  է. Մեր եկեղեցինէրուն մէջ Վարդանանցի Տօնը կը կատարուի:

         Կիրակի օր Բուն Բարեկենդան է: Բարեկենդան կը նշանակէ.  Մարդկային երջանկութիւն. այսինքն  ուրախ, զուարթ եւ շէն ապրիլ. Ինչպէս որ կ’ապրէին Ադամն ու Եւան դրախտին մէջ:

                                  ՍՐԲՈՑ  ՎԱՐԴԱՆԱՆՑ  ՏՕՆ   451                   Մենք Հայերս    301  թուին առաջին  Քրիստոնեայ  ազգը եղանք: Պարսիկները այդ շրջանին կրակապաշտ էին եւ անոնց թագաւորըտ  Յազկերտ Բ.  ուզեց  Հայերն ալ իրենց պէս կրակապաշտ դարձնել:  Ուստի հրաման մը հանեց,  որ ամբողջ Հայ ժողովուրդը չճանչնան Քրիստոսը ու պաշտեն կրակը:                  451 Մայիս 26 ին  Շաբաթ առաւօտ Հայաստանի  Տղմուտ Գետին  եզերքը՝  Աւարայրի Դաշտին վրայ Հայերու եւ Պարսիկներու միջեւ տեղի ունեցաւ Վարդանանց Պասերազմը:         Հայոց  բանակին գլուխը կը գտնուէր,  Հայաստանի իշխաններէն՝ Վարդան Մամիկոնեան Զօրավարը: Պատերազմի ընթացքին  հերոսաբար կռուեցաւ ու նահատակուեցաւ Քաջ Զօրավարը, իրեն հետ նահատակուեցան  1036 «վկայ» զինուորներ:         Յազկերտ  Բ. Հայերու քաջութիւնը տեսնելով՝  շատ ազդուեցաւ եւ իր զօրքերը ետ քաշեց:

        Այսպէստ  Հայերը  թէ ազատ, թէ ալ Քրիստոնեայ մնացին:

        Սուրբ Ծննդեան եւ Սուրբ Զատկի տօներուն նման  Սրբոց Վարդանանց  տօնն ալ Հայերու Մեծ տօնն է:

         Սրբոց  Վարդանանց  տօնին առիթով՝ մեր եկեղեցիներուն մէջ տեղի կ’ունենան կրօնական տօնակատարութիւն:

ԲՈՒՆ  ԲԱՐԵԿԵՆԴԱՆ  ԿԱՄ ՄԵԾ  ԲԱՐԵԿԵՆԴԱՆ

           Սուրբ  Զատկի տօնէն եօթը Կիրակի առաջ Բուն Բարեկենդան է: Բարեկենդան կը նշանակէ. Բարի կենդանութիւն, ուրախութիւն, առատ ուտելիքներ վայելելու օր:

         Մարդիկ երբ ուրախ, զուարթ, շէն ապրին, երջանիկ կ’ըլլան: Այսպէս  կ’ապրէին Ադամ եւ Եւա դրախտին մէջ:

         Բուն Բարեկենդանի օրուան առթիւ  կը պատրաստեն ճոխ սեղաններ, զուարճութիւններ: Մարդիկ արտառոց  զգեստներ կը հագնին եւ դիմակներ կը դնեն:

         Այս տարի Բուն Բարեկենդանի թուականը   22  Փետրուար Կիրակի օրն է:

            Բուն անունով Յովհաննէս Կարապետեան, որ լաւագոյն բանաստեղծներէն մէկն է մեր գրականութեան: Իր գործերը կը կրեն, դիւցազնական շունչ, քնարական խառնուածք, երաժշտական ոճ եւ պատկերաւոր լեզու: Նշանաւոր են իր այն բանաստեղծութիւնները որոնց  մէջ կը հիւսէ մօրը հանդէպ սնուցած սէրն ու պաշտամունքը:

         Երիտասարդ   տարիքին   արժանացաւ     «Պատուոյ Նշան» շքանշանին:  Դիւցազնական - հերոսական

Ոճ - արտայայտելու եղանակ

Քնարերգակ - սէր, վիշտ, ուրախութիւն երգող 

Թէ երգերս աստղանան,

Դու էլ պիտի ողջ երկրում

Վեր լուսնանաս յաւիտեան

Իմ ասեղաբոյլ երգերում: 

Աստղիկ անունդ՝ ասեղի պէս,

Իմ երգերի երկնքի

Ամենասուրբ աստղն է հեզ,

Ամենամեծն, իմ հոգի:

             Հին ատեն Ապրիլ 1-ն էր Ֆրանսացիներուն տարեգլուխը: Երբ Շարլ 9երորդ թագաւոր եղաւ, Յունուար 1-ը ընդունեց իբր տարեգլուխ:            

           Թագաւորին այս որոշումը  շատ բարկացուց ժողովուրդը եւ զինքը ծաղրելու համար ամէն տարի Ապրիլ 1-ին սկսան կատակներով զիրար խաբել եւ զուարճանալ. . . :

             Նկատելով որ Ապրիլ 1-ին արեւը «Ձուկ»ի աստեղատունէն (Zodyak) կ’ելլէր, այս պատճառով    զուարճութիւններն ալ կոչեցին «Ապրիլեան Ձուկ»:

                  Յաջորդող   տարիներունտ Ֆրանսական  այս սովորութիւնը այսինքն զիրար  խաբելով զուարճանալու ձեւը տարածուեցաւ  աշխարհի բոլոր ժողովուրդներուն մէջ:          

                   Չափաւոր կատակներով պէտք է զիրար  խաբել. որպէսզի այդ կատակները չունենան անհամ եւ տխուր հետեւանքներ:

Ապրիլը տարւոյն չորրորդ ամիսն է, Գրիգորեան Օրացոյցին համաձայն .  Ապրիլ անունը կու գայ Լատիներէն «Աբրիլիս»  բառէն, որ կը նշանակէ «բանալ»: Այսինքն հողը իր գիրկը կը բանայ նորածին բնութեան:

           Այս ամսուան մէջ, դաշտերը կը ծածկուին կանաչ խոտերով: Պտղատու ծառերը կը բողբոջին, պարտէզները կը զարդարուին գոյնզգոյն ծաղիկներով, եղրեւանին (leylak) կը բանայ իր բուրումնաւէտ ողկոյզները, տունկերը կը ծլին եւլն. . . :Յաճախ անձրեւ կը տեղայ, օդը հետզհետէ կը սկսի տաքնալ: Երբեմն փոթորիկներ ալ կը պատահին: Ժողովուրդը այս փոթորիկներուն տուած է զանազան անուններ. օրինակ՝ «Ծիծեռնակեան Փոթորիկ»,«Կարապեան Փոթորիկ» եւլն. . . :

            Ապրիլի անձրեւներէն՝ յայտնի կ’ըլլայ ապագայ հունձքի առատութիւնը: Այս պատճառով կ’ըսեն թէ՝ «Ապրիլեան անձրեւները մարգրիտներ են»:

            Ապրիլի գաղջ օդերէն օգտուելով՝ ոչխարները կը խուզեն (kırpmak), կը կթեն հորթերու առաջին կաթը, գառնուկները կ’արածեն (otlatmak), լաւ մը կը մաքրեն գոմերն ու ախոռները եւլն. . .:

            Հին ատեն մարդիկ կը կարծէին թէ՝ ծովային ոստրէն (istiridye) մարգրիտ (inci) կը պատրաստէ ապրիլի անձրեւներէն. Նոյնպէս, օձն ալ կը շինէ իր թոյնը: Այս տեսութիւնները ներկայ դարուս կը նկատուին սնապաշտութիւն (batıl inanç):

          1870ին, մեր նախնիքը, «Ապրիլ» օտար անունին տեղ գործածել ուզեցին «Ծաղկին» անունը, որ կը նշանակէ «Ծաղկային ամիս». բայց  չյաջողեցան:

Ջրհեղեղի ընթացքին, երբ Նոյ Նահապետ,ամէն տեսակի անասունները  հաւաքեց  իր տապանին մէջ, ապահովաբար անտեղեակ էր թէ ո՞րքան երկար կ’ապրէին անոնք:

                 Ժամանակակից  նշանաւոր կենդանաբաններ, երկար տարիներ ուսումնասիրեցին վայրի ու ընտանի բոլոր անասուններուն ապրելու ժամանակամիջոցը:

                  Ասոնցմէ օրինակներ կը տեսնէք վարի  ցանկին մէջ: 

Կենդանի                                    Ապրելու ԺամանակամիջոֿØԿարապ                                                      300 տարիØՓիղ                                                              200 տարի

ØԲազէ(շահին)                                           160 տարի

ØՍագ                                                             100 տարի

ØԿով-էշ                                                          40 տարի

ØԹութակ-ուղտ                                      40-50 տարի

ØԱռիւծ-կկու                                            32-35 տարի

ØԿատու-ոչխար                                    10-15 տարի

ØԷգ մեղու-խխունջ                                   4-5  տարի

ØՓասիան-հնդկահաւ                          10-20  տարի

ØՕրիորդիկ կամ միօրեայ ճանճ             1 օր

ØՍոխակ-աղաւնի                                10-12  տարի 

Այս ցանկը կրնաք երկարել ձեր պրպտումներով:

Ընտանի թռչուններուն ձագերը քանի՞ օրէն կ’ելլեն հաւկիթէն:

Դեղձանիկ          13-15 օրէն Աղաւնի               18-20 օրէնՀաւ                        20-22 օրէն

Փասիան              20-25 օրէն

Բադ                      25-30 օրէն

Սիրամարգ         27-30 օրէն

Սագ                      27-30 օրէն

Հնդկահաւ           27-30 օրէն

Կարապ                30-32 օրէն

Սոխակ                14-15 օրէն

Տատրակ              18-20 օրէն

Ջայլամ                 6-7 շաբաթ

 Մարտը, հին Հռովմէական օրացոյցին համաձայն կը նկատուէր  տարւոյն առաջին ամիսը: Մարտ բառը, առնուած է Հռովմէական դիցաբանութեան (mitoloji) Մարթիուս չաստուածէն:

      Մարթիուս, Ժիւփիթէրի եւ Ժունոյի զաւակն էր: Ան հայրն էր նաեւ       Ռոմուսի եւ Ռոմուլուսի որոնք հիմնեցին Հռոմը:

       Հռովմէացիները Մարտը կը կոչէին «Զօրութեան չաստուած»: Կրէկորիէն (Գրիգորեան) օրացոյցին մէջ Մարտը ընդունուեցաւ իբրեւ տարւոյն երրորդ ամիսը:

      Այսօր ամբողջ աշխարհ կը գործածէ Կրէկորիէն օրացոյցը:

      Մարտ ամիսը կ’ունենայ շատ փոփոխական օդ: Յաճախ տեղատարափ անձրեւ կը տեղայ, փոթորիկ կ’ելլէ, երկինքը գորշ գոյն ամպերով կը ծածկուի, կայծակներ կը փայլատակեն եւ կը լսուին որոտումներ:

        Մարտին ծառերը կը պատուաստուին: Այգեպանները որթատունկերը կը յօտեն (budamak) այգիներու մէջ: Կը ծաղկին պտղատու  ծառերը:

       Քսանըմէկ Մարտը գարնանամուտ է. բայց  չըլլայ որ խաբուինք փայլուն արեւէն եւ թեթեւ հագուինք, օդը դեռ խիստ  ցուրտ է. հազ հարբուխ կ’ըլլանք:   

             Եւրոպայի ամէնէն բարձր կէտըտ Ֆրանսայի մէջ, Ալպեան Լեռներու վրայ  կը գտնուի եւ կը կոչուի «Մոն Պլան»ի գագաթ:

          Ունի 4807 մեթր բարձրութիւն: «Մոն Պլան» սահմանագլուխ է Ֆրանսայի եւ Զուիցերիոյ միջեւ:«Մոն Պլան»ի ստորոտը հաստատուած են փոքր գիւղեր ուր գիւղացիներ կը զբաղին անասնաբուծութեամբ (hayvancılık):

        «Շամօնիքս»ն (Cha-monix) ալ այս գիւղաքաղաքներէն մէկն է, ուրկէ կարելի է քանի մը վայրկեանէն անցնիլ Զուիցերիոյ հողամասը:

       «Մոն Պլան»ի ուղղութեամբտ Ալպեան Լեռներուն ստորոտը   լայնատարած խոռոչի մը մէջ կառուցուած է «Սառոյցէ Թանգարան» մը, որուն դուռը կը բացուի դէպի Շամօնիքս:

         «Շամօնիքս» ամէն եղանակի կը մեծարէ մեծ թիւով զբօսաշրջիկներ՝ արդիական սարքաւորում ունեցող օթեւաններու մէջ: Օթեւանները շրջապատուած են պատշգամներով (teras) որպէսզի զբօսաշրջիկները կուշտ ու կուռ  դիտեն «Մոն Պլան»ի գագաթը:

         Սառոյցէ շինուած են թանգարանին ձեղունները, պատերը, գետինը եւ ամէն ինչ: 

        Պաշտօնեաներ քսանական այցելուներու խումբեր կը կազմեն եւ զանոնք կ’առաջնորդեն դէպի ներս: Ամէն մի խումբին կ’արտօնեն տասը վայրկեան: Պատճառն այն է, որ արտաշնչման տաք օդը վնաս կը հասցնէ  սառոյցին: Նեղ ու երկար նրբանցքին սկիզբը զետեղուած է սառոյցէ հըսկայ արջու մը արձանը: 

            Այցելուները  հիացումով    կը    դիտեն զայն. բայց  պէտք  է  աճապարել, որովհետեւ  անխնայ  կը յառաջանան վայրկեանները: Լաւ որ փայտի տաշեղներ թափուած են գետինը: Նրբանցքին աջին ու ձախին կը գտնուին սենեակներ, որոնք կահաւորուած են դարձեալ սառոյցով:

         Ուշագրաւ է հիւրանոցը. պատի ժամացոյցը որ ուղիղ կ’աշխատի կախուած է բուխերիկին վրայ: Բազկաթոռին վրայ զետեղուած է խաւաքարտ մը, հոս երկվայրկեան մը կրնաք նստիլ  եւ լուսանկարուիլ:

       Սրտանց  կը մաղթեմ եւ կը յուսամ, որ օր մը դուք ալ կ’այցելէք այս տեսարժան վայրերը եւ ժպտելով կը յիշէք  «Հայարփի»ն:

  Տարուան մէջ երկու անգամ կ’ոգեկոչենք Հայ այբուբենի գիւտը: Առաջինը՝ «Հայ Գիրի Օր», Յունիս ամսուան մէջ. իսկ երկրորդըտ «Հայ Մշակոյթի Օր», Հոկտեմբեր ամսուան մէջ: 

              Մեծագոյն հրաշքը   պատահեցաւ երբ Ս.Սահակի եւ Ս.Մեսրոպի գլխաւորութեամբ, տարիներ տեւող տքնաջան աշխատութիւններէ վերջ, 405 թուականին հնարուեցաւ Հայոց ամբողջական այբուբենը: ԺԱ. դարուն աւելցան «օ» եւ «ֆ» տառերը այսպէսով ունեցանք «38» գիրեր:Լեզու մը որպէսզի ապրի բաւարար չէ միայն այդ լեզուն խօսիլ. այլ պայման է գրել ու կարդալ այդ լեզուն: Գիրը՝  անցեալը, ներկան ու ապագան կը կապէ իրարու:             

            Ուրեմն գիր ու գրականութիւն չունեցող ժողովուրդներ իրենց  գոյութիւնը չեն կրնար պահել:Գիրերու հնարումէն վերջ Լուսաւորիչներուն առաջին աշխատութիւնը եղաւ Յունարենէ Հայերէնի թարգմանել Աստուածաշունչը: Թարգմանութիւնը այնքան կատարեալ եղաւ որ օտարներ զայն կոչեֿին «Թագուհի Թարգմանութեանց»: Այսպէս, Ե. դարուն մեր գրականութիւնը ապրեցաւ իր «Ոսկեդար»ը:

          Հայ  մշակոյթի տեւականացումը կը պարտինք մեր «38» ոսկեայ նշանագիրերուն:Մեր լեզուն աշխարհի հարուստ լեզուներէն մէկն է, թէ՛ գիրերու եւ թէ բառերու ճոխութեամբ:Հայ տառերը սորվիլն ու սորվեցնելը վարպետութեան կը   կարօտի. որովհետեւ ունինք վեց  զոյգ նմանաձայն տառեր եւ որոնց գործածութիւնը կախեալ է քերականական օրէնքներէ:Հայ գիրերը մեր գեղարուեստին եւ մշակոյթին հիմնական քարերն են: Եթէ մենք մեր սեփական տառերը չունենայինք, այսօր գոյութիւն պիտի չունենայինք:Ս.Սահակի եւ Ս.Մեսրոպի հրաշալի տեսիլքներն ու ջանքերը երբե՛ք չմոռնանք ու չմոռցնենք: 

 —————————–
Մշակոյթ-Ազգի մը մտաւոր ու հոգեկան զարգացումը (culture)
Սեփական- Անձնական, ուրոյն (personal)
Գեղարուեստ-Գեղեցիկ գաղափար եւ զգացումները պատկերացնող արուեստ (the fine arts)